ضربالمثلهای عربی
ا:
· أباد الله خضراءهم
· ابدء بِنَفسک
o ترجمه: «از خود آغاز کن!»
o مترادف: «اول خویش سپس درویش.»
· ابذل لصدیقک دمک ومالک
o ترجمه: «خونت و اموالت را برای دوستت بده»
· إبرة فی کومة قش
o ترجمه: «سوزن در کوهی از کاه»
· أبرد من الثلج
o ترجمه: «سردتر از یخ»
· أبصر من الوطواط
· أبصر من زرقاء الیمامة
o ترجمه: «دوربینتر از زرقاء.»
o تمثیل: «ای خداوندی که گر روی تو اعمی بنگرد// از فروغ روی تو بیناتر از زرقا شود.» قطران تبریزی
o شرح: «زرقاء نام زنی از عرب است که از مسافتی بعید میدیدهاست.» امثال و حکم - دهخدا
· أبصر من غراب
o ترجمه: «دوربینتر از کلاغ.»
· أبطأ من سلحفاة
o ترجمه: «کندتر از لاکپشت»
· أبعد من الثریا
o ترجمه: «دورتر از ثریا»
· أبکى من یتیم
o ترجمه: «گریان تر از یتیم»
· أبلغ من قس بن ساعدة
· أبیع من إخوة یوسف
· أتب من أبی لهب
· أتبع من الظل
· اتق شَر مِن اَحسنت اِلیه
o ترجمه: «از زیان و آسیب آنکه بدو نیکویی کردهای پرهیز کن.» امثال و حکم - دهخدا
o تمثیل: «گفت حق است این ولی ای سیبویه// اتق شر من احسنت الیه» جلالالدین محمد بلخی
o مشابه: «سزای نیکی بدی است.»
o مشابه: «با هرکه دوستی خود اظهار میکنم// خوابیدهدشمنی است که بیدار میکنم»
· اتقوا فِراسَةالمؤمِن
o ترجمه: «بپرهیزید از تیزمغزی مؤمنان» امثال و حکم - دهخدا
o تمثل: «تو اگر مؤمنی فراست کو// ور شدی مؤتمن حراست کو// فال مؤمن فراست نظر است// وین زتقویم و زیج ما بدر است// مؤمن از رنگ چهره برخواند// هرچه دانا زدفترش داند// دل مؤمن بسان آینه است// همه نقشی در آن معاینه است» اوحدی
· اتقوا مِن غَضَب الحَلیم
o ترجمه: «از خشم بردباران پرهیز کنید.»
o مترادف: «از آن مترس که های و هو دارد// از آن بترس که سر بتو دارد»
o تمثیل: «بگاه صلح سبکروحتر زحلم شجاع// بهروز حرب گرانمایهتر زخشم حلیم» رونی
· اتقو مِن مَواضِع التهم
o ترجمه: «از بهتانگاهها اجتناب ورزید» امثال و حکم - دهخدا
o مترادف: «جایی منشین که چون نهی پای// تهمتزده خیزی از چنان جای// صوفی که رود بهمجلس می// وقتی بچکد پیاله بر وی// چون شهره شود عروس معصوم// پاکی و پلیدیش چهمعلوم» امیر خسرو
o مترادف: «چو من خلوتنشین باشم تو مخمور// زتهمت، رأی مردم که شود دور» نظامی
· اتَّکَلْنا منه على خُصٍّ
· الاتحاد قوة
· اترک الشر یترکک
· اتسع الخرق على الراقع
· اتق الأحمق أن تصحبه إنما الأحمق کالثوب الخلق کلما رقعت منه جانبا صفقته الریح وهنا فانخرق
· أثبت من الوشم
· أثقل من جبل
· أجبن من نعامة
· اجتنب مصاحبة الکذاب فإن اضطررت إلیه فلا تُصَدِّقْهُ
o رود» جلالالدین محمد بلخی
· اجلس حیث یُؤْخَذُ بیدک وَتُبَرُّ ولا تجلس حیث یؤخذ برجلک وتُجَرُّ
· أجهل الناس من کان على السلطان مدلا وللإخوان مذلا
· أجود من حاتم
· احذر الأحمق واحذر وُدَّهُ (إنما الأحمق کالثوب الْخَلَق)
· احذر عدوک مرة وصدیقک ألف مرة فإن انقلب الصدیق فهو أعلم بالمضرة
· احذر مباسطةالملوک
o ترجمه: «از بساط پادشاهان دوری کن»
o مترادف: «از صحبت پادشه بپرهیز// چون پنبهٔ نرم زآتش تیز» نظامی
· أحذر من غراب
o ترجمه: «ترسندهتر از کلاغ» امثال و حکم - دهخدا
o تمثل: «بودم حذور همچو غرابی برای آنک// همچون غراب جای گرفتم در این خراب» مسعود سعد سلمان
· احذروا من لا یرجى خیره ولا یؤمن شره
· أحر من الجمر
· إحراق طیبا
· أحرس من کلب
· أحرص من نملة
· أحزن من الخنساء على صخر
· اَحسَنالشعر، یا اعذبالشعر اکذبه
o ترجمه: «شعر هرچه بهدروغ نزدیکتر زیباتر»
o تمثل: «در شعر مپیچ و در فن او// چون اکذب اوست احسن او» نظامی
· أَحْسِنْ إلی الناس تستعبد قلوبهم
· اُحْسِن اٍلی مِن اساء
o ترجمه: «با آنکه بدی کرده نکویی میکن» امثال و حکم - دهخدا
o مشابه: «بَدانرا نیک دارید ای عزیزان// که خوبان خود عزیز و نیکروزند» سعدی
o تمثل: «بدی را بدی سهل باشد جزا// اگر مردی احسن الی من اسا» سعدی
· أحضر الناس جوابا من لم یغضب
· احفر بئرا وَطُمَّ بئرا ولا تُعَطِّلْ أجیرا
· احفظ قرشک الأبیض لیومک الأسود
· أحکم من لقمان
· أحمد البلاغة الصمت حین لا یَحْسُنُ الکلام
· احمق من هبنقه
o ترجمه: «احمقتر از هبنقه»
o شرح: هبنقه از حمقای مشهور عرب است که وقتی گردنبندی بهخود آویخت. پرسیدند: این تورا بهچهکار است؟ گفت: تا با دیگران عوض نشوم.»
· أحن من الأم على أولادها
· آخ الأْکْفاءَ وداه الأعداءأخوک من صَدَقک لا من صدّقک
· أخاک أخاک إن مَنْ لا أخا له کَساعٍ إلى الهیجا بغیر سلاح
· اختر أهون الشرین
· اختلط حابلهم بنابلهم
· آخر الحیاة الموت
· آخر العنقود
· اخطب لابنتک ولا تخطب لابنک
· أَخْفَقَ حالب التیس
· أخوک من صدقک النصیحة
o ترجمه: «برادر تو آنکس باشد که تورا پند دهد»
o مترادف: «برادر تو آنکس باشد که عیب تو از تو نپوشد» امثال و حکم - دهخدا
· أخون من ذئب
· ادبالنفس خیر من ادبالدرس
· ترجمه: «ادبی که در نهاد مرد باشد نیکوتر از ادبی است که از راه درسخواندن کسب شود.»
o مشابه: «بربسته دگر باشد و بررسته دگر»
o تمثل: «ملک بربسته چنان باشد ضعیف// ملک بررسته چنان باشد شریف» جلالالدین محمد بلخی
o معنی: فطری و طبیعی از مصنوعی بهتر است.
· ادخلوالبیوت من ابوابها
o ترجمه: «از در خانهها وارد منازل شوید»
o مشابه: «کار را از راه درست انجام دهید»
o تمثل: «گر همی جویید دُر بیبها// ادخلوالابیات من ابوابها» جلالالدین محمد بلخی
o معنی: هرکاری را باید از راه و طریق مخصوص بهخود آغاز نمود.
· أَدّى قدراً مستعیرها
· أدنى من حبل الورید
· إذا أتاک أحد الخصمین وقد فُقِئَتْ عینه فلا تقض له حتى یأتیک خصمه .فلعله قد فُقِئَتْ عیناه
· إذا أردت أن تطاع فأمر بما یستطاع
· إذا الشعب یوما أراد الحیاة فلا بد أن یستجیب القدر
· إذا المرء لم یدنس من اللؤم عرضه فکل رداء یرتدیه جمیل
· إذا أنت أکرمت الکریم ملکته وإن أنت أکرمت اللئیم تمردا
· إذا أنت لم تشرب مرارا على القذى ظمئت وأی الناس تصفو مشاربه
· إذا بلغ الرأی المشورة فاستعن بحزم ناصح أو نصیحة حازم
· إذا تخاصم اللصان ظهر المسروق
· إذا تفرقت الغنم قادتها العنز الجرباء
· إذا تکلمت بالکلمة ملکتک وإذا لم تتکلم بها ملکتها
· إذا تم العقل نقص الکلام
· إذا تمنیت فاستکثر
· إذا تولى عقداً أحکمه
· إذا جاء الحین حارت العین
· إذا حان القضاء ضاق الفضاء
· إذا حضر الماء بطل التیمم
· إذا دببت على المنسأة من هرم فقد تباعد عنک اللهو والغزل
· إذا ذکرت الذئب فأعد له العصا
· إذا ذکرت الذئب فخذ الحذر
· إذاذل مولى فهو ذلیل
· إذا رأیت نیوب اللیث بارزة فلا تظنن أن اللیث یبتسم
· إذازل العالِمُ زل بزلته العالَمٌ
o ترجمه: «پایلغز دانشمندان پایلغز جهان است» امثال و حکم - دهخدا
o مشابه: «هرچه بگندد نمکش می زنند// وای بهوقتی که بگندد نمک»
· إذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه
o ترجمه: «تبهکاران بدگمان باشند» امثال و حکم - دهخدا
· إذا سأل ألحف وإن سئل سوّف
· إذا سلمت من الأسد فلا تطمع فی صیده
· إذا سمعت الرجل یقول فیک من الخیر ما لیس فیک فلا تأمن أن یقول فیک من الشر ما لیس فیک
· إذا صدأ الرأی أصقلته المشورة
· إذا صُنْتَ المودة کان باطنها أحسن من ظاهرها
· إذا ضربت فأوجع فإن الملامة واحدة
· إذا ظلمت من دونک فلا تأمن عقاب من فوقک
· إذا عُرِفَ السبب بطل العجب
· إذا غامَرْتَ فی شرف مروم فلا تقنع بما دون النجوم
· إذا فرغ الفؤاد ذهب الرقاد
· إذا قصرت یدک عن المکافأة فلیصل لسانک بالشکر
· إذا قل ماء الوجه قل حیاؤه (ولا خیر فی وجه إذا قل ماؤه)
· إذا کان الصبر مُرًّا فعاقبته حلوة
· إذا کان الکلام من فضة فالسکوت من ذهب
· إذا کنت تدری فتلک مصیبة وإن کنت لا تدری فالمصیبة أعظم
· إذا کنت ذا رأی فکن ذا عزیمة
· إذا کنتَ ذا رأىٍ فکن ذا مشورة فإن فساد الرأی أن تترددا
· إذا کنت سنداناً فاصبر وإذا کنت مطرقة فأوجع
· إذا کنت فی کل الأمور معاتبا صدیقک لم تلق الذی لا تعاتبه
· إذا لم یکن إلا الأَسِنَّةُ مرکبا فلا رأی للمضطر إلا رکوبها
· إذا لم ینفعک البازی فانتف ریشه
· إذا نُصِرَ الرأی بطل الهوى
· إذا هَبَّتْ ریاحک فاغتنمها
· اذالم تستحی فأفعل ما تشاء
· أذل البخل أعناق الرجال
· أراق ماء وجهه
· أرخص من التمر فی البصرة
· أرسل حکیما ولا توصه
o مترادف: «حکیم را بهوصیتکردن حاجت نیست» قرةالعین
· أرفع من السماء
· أرق من النسیم
· أرى کل إنسان یرى عیب غیره ویعمى عن العیب الذی هو فیه
· أریق من ماء شبابه
· ازرع کل یوم تأکل
· أزهى من طاووس
· أساء سمعا فأساء إجابة
· أسبق من الأجل
· أسبق من الأفکار
· استر عورة أخیک لما یعلمه فیک
· استقبال الموت خیر من استدباره
· استندت إلى خصٍ مائلٍ
· استنوق الجمل
· أسد علیَّ وفی الحروب نعامة
· أسرع من البرق
· أسرع من الریح
· أسرع من الطرف
· أسرع من سهم
· أسقط فی یده
· أسمع جعجعة ولا أرى طحنا
· الإشارات تُغْنی اللبیب عن العبارات
· أشأم من البسوس
· أشأم من طویس
o ترجمه: «بدشگونتر از طویس»
o تمثل: «بلی شومتر از طویسی که فعلت// همی رخنه در حکم فرقان نماید» ادیب پیشاوری
o شرح: «طویس نام مخنثی از عرب است که بهشومی و نافرخندگی مشهور بوده و او خود میگفتهاست، ای مردمان مدینه تا من زنده باشم خروج دجال و دابه را چشم دارید و چون بمیرم دل آسوده کنید... ساعتی که مادر مرا بزاد پیامبر خدای از جهان بشد و گاهی که از شیر بازگرفت ابیبکر فرمان یافت. و بدان روز که به حد مردان رسیدم عمر را بکشتند. و در شب کدخدایی من عثمان به قتل رسید.» امثال و حکم - دهخدا
· اشتدی یا أزمة تنفرجی
· أشجع من دیک
· أشجى من حمامة
· أشد الجهاد مجاهدة الغیظ
· أشد الفاقة عدم العقل
· اشکر من أَنْعَمَ علیک وأَنْعِمْ على من شکرک
· أشم من نعامة
· أشهر من النار على الْعَلَمِ
· اصبر تنل
· اصبر قلیلا فبعد العسر تیسیر وکل أمر له وقت وتدبیر
· اصبر لکل مُصِیبةٍ وتجلًّدِ واعلم بأن الدهر غیر مُخَلَّدِ
· أصبر من حمار
· أصحاب العقول فی نعیم
· أصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم
· أصفى من الدمعة
· إصلاح الموجود خیر من انتظار المفقود
· أصنع من دود القز
· اضحک یضحک العالم معک وابک تبک وحدک
· اِضْرِبْ ما دام الحدید حامیاً
· أضعت شاة جعلت الذئب حارسها أما علمت بأن الذئب حراس
· أضیع من قمر الشتاء
· أضیقالأمر أدناه الیالفرج
o ترجمه: «هرچند کار تنگتر بهگشایش نزدیکتر»
o مترادف: «تا پریشان نشود کار بهسامان نشود»
o مشابه: «کی شود بستان و کشت و برگ و بر// تا نگردد نظم آن زیر و زبر» جلالالدین محمد بلخی
o مشابه: «نروید هیچ تخمی تا نگندد// نهکاری برگشاید تا نبندد» نظامی
· أضیق من ثقب الإبرة
· اطلب تظفر
· اطلب من العلوم علماً ینفعک ینفی الأذى والعیب ثم یرفعک
· اطلبوا العلم من المهد إلىاللحد
o مترادف فارسی: «زگهواره تا گور دانش بجوی»
· اطلبوا العلم ولو بالصین
o ترجمه: «دانش را اگرچند در چین باشد بجویید»
o اقتباس: «در پی علم دین بباید رفت// اگرت تا به چین بباید رفت» اوحدی
o تمثیل: «هست آن پر در نگارستان چین// اطلبوا العلم ولو بالصین ببین» عطار نیشابوری
· أطمع من أشعب
· أطهر الناس أعراقاً أحسنهم أخلاقاً
· أطوع له من یمینه
· أطول من لیل الشتاء
· أطول من یوم الفراق
· أظلم من أفعى
· أظلم من اللیل
· أعدّوا لکلب السوء کلبا یعادله
· أعدل الشهود التجارب
· أعدل من المیزان
· أعرف الناس بالله أرضاهم بما قسم الله له
· اعرف صاحبک واترکه
· أعز مکان فی الدنا سرج سابح وخیر جلیس فی الزمان کتاب
· أعز من الولد ولد الولد
· أعزب دهر ولا أرمل شهر
· أعط الخبز لخبازه ولو أکل نصفه
· أعط القوس باریها
o ترجمه: «کمان را بهکمانگر ده»
o مشابه: «نان را بده نانوا یک نان هم بالاش»
· اعطنی عمر وارمینی بالبحر
· اعف عما أغضبک لما أرضاک
· أَعقَلُ الناس أَعْذَرُهُمْ للناس
· اعقلها وتوکل
o ترجمه: «بههوش باش و توکل کن»
o اقتباس: «گفت پیغمبر بهآواز بلند// با توکل زانوی اشتر ببند» جلالالدین محمد بلخی
· أعلمه الرمایة کل یوم// فلما أستد ساعِدُهُ رمانی
o مشابه: «کس نیاموخت علم تیر از من// که مرا عاقبت نشانه نکرد» سعدی
· أعلى الممالک ما یبنى على الأسل
· اعمل الطیب وارمه البحر
· الأعور فی وسط العمیان ملک
· أغدر من ذئب
· أغزل من امرئ القیس
· أغشم من السیل
· أغن من ولیته عن السرقة
· أغنى الأغنیاء من لم یکن للبخل أسیراً
· أغیرة وجبنًا
· آفة الحدیث الکذب
· آفة الرأی الهوى
· آفة العِلْم النسیان
· الإفراط فی التواضع یجلب المذلة
· أفرغ من فؤاد أم موسى
· أفسد من السوس
· أفْضَلُ الجهاد کلمة عدل عند سلطان جائر
· أفضل الجود العطاء قبل الموعد
· أفضل الجود أن تبذل من غیر مسألة*
· الأفعال أبلغ من الأقوال
· أقبح التیه تیه بلا فضل
· أقبح من السحر
· أقبح من الغول
· أقبح من خنزیر
· أقبح من زوال النعمة
· أقبح من قرد
· أقبح من قول بلا فعل
· أقبح من منّ على نیل
· الاقتصاد فی النفقة نصف المعیشة
· اقتلوا الموذی قبل ان یوذی
o ترجمه: «جانوران موذی را پیش از اینکه آسیب رسانند نابود سازید.»
· أقرب من اللسان للأسنان
· الأقربون أولى بالمعروف
· أقسى من الحجر
· أقسى من صخرة
· أقل الناس سروراً الحسود
· أقلل طعامک تجد منامک
· أقلل عتابک فالبقاء قلیل والدهر یعدل تارة ویمیل
· أکبر منک بیوم یعرف عنک بسنة
· أکتم من الأرض
· اکذب النفس إذا حدثتها
· أکذب من سراب
· أکذب من مسیلمة
· إکرام المیت دفنه
· أکرم نفسک عن کل دنیء
· أکل علیه الدهر وشرب
· آکل من النار
· آکل من حوت
· أکل وحمد خیر من أکل وصمت
· أکلوا خیری وعصوا أمری
· ألا کل ما هو آت قریب وللأرض من کل حی نصیب
· آلف من کلب
· ألقاب مملکة فی غیر موضعها کالهر یحکی انتفاخا صولة الأسد
· ألقمه الحجر
· إلى حتفی مَشَتْ قدمی
· الأم مدرسة إذا أعددتها أعددت شعباً طیب الأعراق
· الإمارة حلوة الرضاع مُرَّةُ الفطام
· إمام فعال خیر من إمام قَوَّالٍ
· الأمانی حلم فی یقظة والمنایا یقظة من حلم
· الأمانی رءوس مال المفالیس
· الأمر یعرض دونه الأمر
· أمرّ من العلقم
· أملک الناس لنفسه من کتم سره
· آمن من حمام مکة
· أمنع من أنف الأسد
· إن أخاک من واساک
· إن الأیادی قروض
· إن البعوضة تُدْمی مُقْلةَ الأسد
· إن البغاث بأرضنا یستنسر
· إن الجبان حتْفُه من فوقه
· إن الجواد قد یعثر
· ترجمه: «اسب اصیل نیز گاهی بلغزد.»
· مترادف فارسی: «اسب خوشرو نیز گاهی خورد سکندری.»
· إن الحیاة عقیدة وجهاد
o ترجمه: «زندگی یعنی عقیده و کوشش در راه آن.»
· إن الذلیل من دل فی سلطانه
· إن السماء تُرْجَى حین تحتجب
· إن الشباب والفراغ والْجِدَة// مفسدة للمرء أی مفسدة «ابوالعتاهیه»
o ترجمه: «جوانی و بیکاری و توانگری باعث انحراف و مایه تباهی است.»
· إن الشفیق بسوء ظن مولع
· إن العیون التی فی طرفها حور قتلننا ثم لم یحیین قتلانا یَصرَعْنَ ذا اللب حتى لا
· إن الغریق بکل حبل یعلق
· إن الغصون إذا قومتها اعتدلت
· إن الغنى والعز فی القناعة والذل فی الحرص وفی الوضاعة
· إن القذى یؤذی العیون قلیله ولربما جرح البعوض الفیلا
· إن الله جَوَّادٌ یحب کل جَوَّادٍ
· إن الله یحب معالی الأمور ویبغض سفاسفها
· إن الله یمهل ولا یهمل
· إن المعارف فی أهل النهى ذمم
· إن المقْدِرة تُذْهِبَ الحفیظة
· إن جهد المقل غیر قلیل
· إن زاد الشیء عن حده ینقلب لضده
· إن غدا لناظره قریب
· إن غلا اللحم فالصبر رخیص
· إن کبر ابنک آخیه
· إن کنت ریحا فقد لاقیت إعصارا
· إن کنت کذوباً فکن ذکوراً
· إن لم یکن وفاق ففراق
· إن مع الیوم غدا یا مسعدة
· إن مفاتیح الأمور العزائم
· إن من البیان لسحرا
· إن وراء الأَکَمةِ ما وراءها
· أنا الغریق فما خوفی من البلل
· أنا لها ولکل عظیمة
· أنت على رد ما لم تقل أقدر منک على رد ما قلت
· انتظر حتى یشیب الغراب
· أنجز حر ما وعد
· الإنسان بالتفکیر والله بالتدبیر
· أنفک منک ولو کان أجدع
· إنک تضرب فی حدید بارد
· إنما سُمِّیتَ هانئاً لتهنأ
· إنه لأشبه به من التمرة بالتمرة
· إنه نسیج وحده
· أول الحزم المشورة
o ترجمه: «پایه دوراندیشی بر مشورت است.»
o مشابه: «اوفتد بر گردن او کاندیشهٔ تنها کند»
o مشابه: «اول استشاره پس استخاره»
· أول الشجرة بذرة
· أول الغضب جنون وآخره ندم
· مترادف فارسی: «خشم، اولش دیوانگی است و آخرش پشیمانی.»
· أول القصیدة کفر
· أول ما شطح نطح
· أولى الناس بالعفو أقدرهم على العقوبة
o ترجمه: «آنکس که بهکیفر و بادافراه تواناتر باشد گذشت و بخشایش از او پسندیدهتر و سزاوارتر است» امثال و حکم - دهخدا
· أوهن من بیت العنکبوت
· أیأس من غریق
· إیاک عنی واسمعی یا جارة
o مترادف فارسی: «در بهتو میگویم، دیوار تو بشنو»
o مترادف فارسی: «دختر بهتو میگویم، عروس تو گوشکن»
· إیاک وأن یضرب لسانک عنقک
· إیاک وصاحب السوء فإنه یحسن منظره ویقبح أثره
· إیاک وما یعتذر منه
· الأیام دول
· أیقظ من ذئب